Đừng nghệ thuật hóa cái ác, đổ lỗi cho nạn nhân

 Đừng mỹ miều hóa cái ác, đổ lỗi cho nạn nhân

Trong nhiều bản tin hiện nay, người đọc dễ bắt gặp những cụm từ như “chiêu trò tinh vi”, “thủ đoạn cao tay”, thậm chí “lừa đảo đẳng cấp”. Bên cạnh đó, những nhóm xã hội như người cao tuổi, phụ nữ nội trợ, hay trẻ em lại thường xuyên bị gắn mác “dễ bị lừa”. Cách diễn đạt này tưởng chừng vô hại, nhưng thực chất lại dẫn đến hai hệ quả nguy hiểm: một mặt, nó vô tình tạo ra sự thừa nhận gián tiếp cho hành vi phạm pháp như thể đó là “kỹ năng đáng nể”; mặt khác, nó làm gia tăng định kiến đối với những nhóm vốn đã yếu thế trong xã hội.

Theo lý thuyết nạn nhân học, nạn nhân của tội phạm không đơn thuần là “người bị động” hay “nạn nhân ngẫu nhiên”. Họ bị ảnh hưởng bởi bối cảnh xã hội, môi trường sống, trình độ tiếp cận thông tin và mức độ hỗ trợ của cộng đồng. Người cao tuổi, nội trợ hay trẻ em dễ trở thành mục tiêu của tội phạm không phải vì họ “thiếu khôn ngoan”, mà vì họ ít được trang bị kỹ năng phòng vệ số, thiếu kênh tiếp cận thông tin, và thường có xu hướng tin tưởng vào lời nói hoặc hình thức bề ngoài. Chính sự thiếu hụt về cơ hội tiếp cận và bảo vệ đã khiến họ trở thành đối tượng bị tội phạm nhắm đến.

Trong bối cảnh xã hội hiện nay, một nghịch lý đáng lo ngại đang xuất hiện: sự hiền lành và chăm chỉ lại bị gắn với “dễ bị bắt nạt”. Người hiền lành vốn chọn cách sống ôn hòa, hạn chế tranh chấp, tin vào thiện ý của người khác. Thế nhưng, chính những phẩm chất đáng quý ấy lại khiến họ dễ bị kẻ xấu lợi dụng. Nghịch lý càng trở nên nghiêm trọng khi những giá trị tích cực bị bóp méo: hiền lành bị coi là yếu thế, chăm chỉ bị gắn với tham vọng, còn không tham lam lại bị xem như lười biếng. Khi cách định nghĩa sai lệch ấy lan rộng, xã hội vô tình hợp thức hóa hành vi chèn ép, khiến cho nạn nhân vừa chịu tổn thương, vừa bị coi thường. 

Một xã hội văn minh phải là nơi sự tử tế được bảo vệ và khích lệ, chứ không phải nơi nó bị lợi dụng để gây hại.

Thực ra, trong lịch sử, sự ngợi ca dành cho những “tên cướp” từng tồn tại. Nhưng cần thấy rõ, đó là trong bối cảnh xã hội bất công, nơi tầng lớp thống trị tham nhũng, luật pháp không còn là công cụ bảo vệ người dân. Hình tượng như Zorro, Robin Hood hay 108 anh hùng Lương Sơn Bạc được lãng mạn hóa vì họ trở thành “công lý thay thế”, đứng lên chống lại quan lại thối nát và hệ thống cai trị bẩn. Ở thời ấy, cái ác của chính quyền đã tạo ra mảnh đất để những “nghĩa cướp” được ca tụng như biểu tượng phản kháng.

Tuy nhiên, xã hội hiện đại đã khác. Ngày nay, chúng ta có luật pháp, cơ chế dân chủ và những thiết chế bảo vệ công bằng xã hội. Trong bối cảnh này, việc ca tụng những kẻ lừa đảo hay tội phạm công nghệ cao là một sai lầm nghiêm trọng. Bởi khác với Robin Hood hay Lương Sơn Bạc, những kẻ lợi dụng công nghệ để lừa đảo không hề mang lại lợi ích cho người nghèo hay chống lại bất công; chúng chỉ làm giàu trên sự mất mát của nạn nhân, phá vỡ niềm tin cộng đồng và gieo rắc bất ổn xã hội. Nói cách khác, nếu “nghĩa cướp” trong văn học dân gian và tiểu thuyết cổ điển từng phản ánh khát vọng công lý của người dân dưới ách phong kiến, thì những kẻ lừa đảo ngày nay chỉ là sản phẩm của lòng tham và sự tha hóa, hoàn toàn không thể và không nên được khoác lên chiếc áo “anh hùng”.

Chính vì vậy, thay vì mỹ miều hóa, nghệ thuật hoá thủ đoạn của kẻ lừa đảo, báo chí và truyền thông cần tập trung phơi bày bản chất tội phạm, đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng về các phương thức lừa đảo mới. Các cơ quan chức năng cũng cần có biện pháp hỗ trợ thiết thực hơn, từ việc phổ cập kỹ năng số đến việc thiết lập kênh tư vấn khẩn cấp cho những nhóm dễ bị tổn thương. Quan trọng hơn cả, xã hội cần ngừng đổ lỗi cho nạn nhân, và thay vào đó, đặt đúng trọng tâm vào trách nhiệm của kẻ phạm tội. Chỉ khi ấy, sự hiền lành và tử tế mới được bảo vệ và trân trọng như giá trị cốt lõi của một xã hội văn minh.