Văn hoá: Bao trùm hay loại trừ? – Một góc nhìn từ yếu tố giới

 Văn hoá: Bao trùm hay loại trừ? – Một góc nhìn từ yếu tố giới 

Trong truyền thống nghiên cứu văn hóa, khái niệm “chuẩn mực văn hoá” thường được hiểu như là tập hợp những giá trị, hành vi, biểu tượng được số đông chấp nhận và thực hành. 

Tuy nhiên, khi đi sâu vào bản chất của văn hóa như một thực thể sống, không ngừng biến động, câu hỏi cần được đặt ra là: Chuẩn mực đó đại diện cho ai? Và có phải lúc nào cũng mang tính bao trùm?  

1. Chuẩn mực văn hoá là một kiến tạo, không phải tự nhiên 

Cái gọi là “văn hoá chuẩn” thường được kiến tạo bởi nhóm đang nắm quyền dẫn dắt trong xã hội: nam giới, người dị tính, dân tộc đa số, tầng lớp trung lưu… Những nhóm này có điều kiện để “định nghĩa” văn hóa thông qua giáo dục, truyền thông, luật pháp và tập tục.  Do đó, cái gọi là “số đông” trong văn hoá không nhất thiết là tất cả mọi người – mà là những người có tiếng nói trong quá trình xây dựng và duy trì văn hóa. Văn hóa, xét đến cùng, không hoàn toàn trung lập, mà có thể là kết quả của một cấu trúc quyền lực được ngụy trang dưới lớp vỏ đồng thuận.  

2. Dị biệt không nằm ngoài văn hoá – mà là phần bị đẩy ra rìa 

Khi nói “văn hoá là của số đông”, người ta dễ rơi vào giả định rằng những người khác biệt giới tính, khuynh hướng tính dục hay bản dạng không thuộc về văn hoá đó. Đây là một ngộ nhận. Trên thực tế, những nhóm thiểu số này vẫn đang sống, sáng tạo, truyền đạt và tiếp nhận văn hóa mỗi ngày – chỉ là họ bị loại khỏi khái niệm “chính thống”.  

Dị biệt không đối lập với văn hoá. Trái lại, nó mở rộng ranh giới của văn hoá, thách thức sự đơn tuyến và thúc đẩy những hình thức biểu đạt mới. Những giá trị queer, nữ quyền, xuyên giới… vốn từng bị xem là bên lề, nay đang dần được công nhận như một phần hợp pháp của đời sống văn hoá hiện đại.  

3. Vì sao cần xét riêng yếu tố giới? 

Phân tích văn hóa mà bỏ qua yếu tố giới là một thiếu sót lớn. 

Giới không chỉ là phân loại sinh học, mà là trục quyền lực chi phối cách chúng ta yêu, lao động, học tập, lãnh đạo và định nghĩa bản thân.  Khi đưa yếu tố giới vào nghiên cứu văn hoá, ta không “phân mảnh” cộng đồng, mà soi sáng những vùng mù của khái niệm văn hoá: Ai được nói? Ai bị buộc phải im lặng? Ai được làm chủ hình ảnh của mình trong không gian văn hóa? Trả lời những câu hỏi ấy là một bước cần thiết để chuyển văn hóa từ công cụ kiểm soát sang môi trường phát triển.  

4. Văn hoá bao trùm là đích đến, chứ không mặc định sẵn 

Một nền văn hoá bền vững không thể chỉ là sự duy trì của cái cũ, mà phải là quá trình liên tục đối thoại giữa truyền thống và dị biệt. Bao trùm không có nghĩa là đồng hoá – mà là cùng tồn tại, là khả năng để nhiều giá trị khác nhau cùng sinh trưởng mà không loại trừ nhau.  Nếu văn hóa tiếp tục từ chối tiếng nói của nữ giới, LGBT+, người khuyết tật, các nhóm thiểu số sắc tộc… thì nó không còn là “nền văn hoá quốc dân”, mà chỉ là diễn ngôn của một nhóm người tạm thời thắng thế.  

Kết luận 

Văn hóa, nếu đúng là “của số đông”, thì phải bao gồm cả những người từng bị thiểu số hoá. Chuẩn mực, nếu thực sự là giá trị chung, thì không thể tiếp tục loại trừ dị biệt như một thứ bất tiện. Và nếu văn hoá muốn còn sống, nó phải biết mở cửa – không chỉ cho tương lai, mà cho tất cả những ai chưa từng được bước vào bằng chính bản sắc của mình.